Το πιο επιβλητικό μνημείο του παρελθόντος που δεσπόζει της σημερινής Σητείας είναι το φρούριο του Κάστρου γνωστό σήμερα σαν Καζάρμα από το Casa di Arma. Οι ντόπιοι πιστεύουν λανθασμένα ότι αυτό είναι το Κάστρο της Μεσαιωνικής πόλης, ενώ το Κάστρο στα Μεσαιωνικά χρόνια λέγεται κάθε περιτειχισμένη πόλη μέσα στην οποία βρίσκονται όλα τα δημόσια και πολλά ιδιωτικά κτήρια κυρίως ευγενών και αρχόντων. Έτσι η Καζάρμα ήταν ο στρατώνας της φρουράς ή το διοικητήριο ένα δηλ. από τα οικοδομήματα της Μεσαιωνικής Σητείας η οποία περιβαλλόταν με τείχος. Βασισμένοι σε χάρτες της εποχής των Ενετών, σε μικρά τμήματα του κοντά στις ρωμαϊκές ιχθυοδεξαμενές και σε μαρτυρίες ιδιοκτητών παραλιακών οικοπέδων το τείχος της πόλης εκτεινόταν από το νότιό του μέρος προς την μεριά της θάλασσας από τις ρωμαϊκές ιχθυοδεξαμενές, λίγο πιο πέρα από το σημερινό Τελωνείο, μέχρι την θέση που είναι σήμερα το κέντρο Ζορμπάς μετά έστριβε προς τα βόρεια από τη γωνία των οδών Βενιζέλου και Καζαντζάκη και κορυφωνόταν στο πάνω μέρος της Καζάρμας όπου συναντούσε και τον ανατολικό βραχίονά του.

Οπωσδήποτε τα τείχη και η Καζάρμα έχουν γίνει αρχικά τα τελευταία βυζαντινά χρόνια. Η πρώτη επιδιόρθωση της οχυρώσεως έγινε το 1204 από τον Γενοβέζο Ερρίκο Pescatore.
Οι Ενετοί έκαναν πολλές επιδιωρθώσεις το 1303, 1450 και ιδίως μετά το φοβερό σεισμό του 1508 για να επακολουθήσει η επιδρομή του Μπαρμπαρόσα το 1538 όπως είπαμε πιο πάνω που προξένησε στα τείχη τόσες μεγάλες καταστροφές ώστε οι Ενετοί κυβερνήτες Σφορτσα Παραβιτσίνι και Ιούλιος Σαβοργάν ζήτησαν την ισοπέδωσή των πράγμα που ανάγκασε τους ίδιους τους κατοίκους το 1586 να συμβάλλουν οικονομικά για τις ανάγκες της οχύρωσης με 1500 δουκάτα. Η ιδέα της ισοπέδωσης των τειχών έρχεται. Πάλι στην επικαιρότητα όταν το προς την θάλασσα τμήμα δεν είναι δυνατόν να επιδιορθωθεί τελείως. Οι βάϊλοι της Σητείας Gerolemo Bemb και Hannibale Gorgara αντιδρούν και επιτυγχάνουν να μην πραγματοποιηθεί η καταστροφή του Κάστρου. Το 1626 ο προβλέπτης Trevisan δηλώνει πως η Σητεία είναι σχεδόν ανοχύρωτη πόλη. Επί του διαδόχου του Francisco Morosini η Βενετία στέλνει χρήματα και μηχανικούς για την επιδιόρθωση της οχυρώσεως, δυστυχώς όμως είναι πολύ αργά όπως είπαμε πιο πάνω και αφού απομακρύνθηκαν οι κάτοικοι η φρουρά αμύνθηκε μέχρι το 1651 οπότε αποχώρησε και η πόλη κατεδαφίστηκε.
Στην Τουρκική κατάκτηση φαίνεται πως δεν ξανακτίστηκαν τα τείχη αλλά η Καζάρμα αναστηλώθηκε και σήμερα μπορεί να δει κανείς τις τουρκικές προσθήκες μεταξύ των οποίων τους κουμπέδες πάνω στις επάλξεις, τα φυλάκια δηλ. του φρουρίου.

Όλο το φρούριο βρίσκεται σε υπερυψωμένο επίπεδο για να δεσπόζει. Με δύο σκάλες μια στα Δ και μια στα Α ανεβαίνεις και βρίσκεσαι μπροστά από την Ν.Καμαρωτή είσοδο, την κυρία είσοδο του φρουρίου. Πάνω από την πόρτα υπάρχει φυλάκιο τουρκικό (κουμπές). Μετά εισέρχεται σε μια ευρύχωρη αυλή όπου αφού περάσεις δύο ανισόπεδα κρηπιδώματα με δύο σκάλες βρίσκεται μπροστά στο κυρίως κτήριο. Στα ανατολικά του μέσα στην αυλή υπάρχει κτήριο με 3 δωμάτια από τα οποία το ένα είχε σαμαρωτή στέγη. Ίσως είναι Τουρκικά κτίσματα.

Στα δυτικά, στο αντίστοιχο σχεδόν σημείο υπήρχε άλλο μικρότερο κτήριο που είναι τώρα γκρεμισμένο και ίσως επρόκειτο για μαγειρείο αφού υπάρχει ένα πολύ πλατύ τζάκι. Πάνω από τα ανατολικά διαμερίσματα υπάρχει κουμπές και μεταξύ αυτών και του κυρίως κτηρίου άλλη, η ανατολική είσοδος. Η πρόσοψη του κυρίως κτηρίου έχει μια μακρόστενη πόρτα με ένα τετράγωνο άνοιγμα πάνω της και 4 παράθυρα πιο πάνω. Αφού ανέβεις σκάλα με 16 σκαλοπάτια όπου βρίσκεσαι στον πρώτο όροφο.

Στους τοίχους γύρω υπάρχουν τριγωνικές πολεμίστρες εκτός από την πλευρά της προσόψεως. Πιο πάνω διακρίνονται οι τρύπες που στήριζαν τα δοκάρια της στέγης που αποτελούσαν συγχρόνως και το πάτωμα του δευτέρου ορόφου.

Στο δεύτερο πάτωμα υπάρχουν πάλι πολεμίστρες και οι τρύπες για τα δοκάρια της οροφής γύρω από την οποία υψωνόταν οι επάλξεις. Στη ΒΔ γωνιά υπάρχει φυλάκιο. Στην αυλή που περιβάλλεται από τείχος που σε ορισμένα σημεία φθάνει τα 5μ. υπάρχουν επάλξεις εκτός από τη πλευρά της νοτίας εισόδου. Η Καζάρμα έχει αναστηλωθεί με προσοχή και σύστημα. Πρέπει οπωσδήποτε να υλοποιηθεί η μελέτη για τη στέγαση του πύργου για να προστατευθεί το κτήριο και να αξιοποιηθεί ως μουσειακός χώρος.

Έτσι ονομάζεται μικρή χερσόνησος σε απόσταση 3 χλμ. Από την πόλη της Σητείας. Πιθανώς οφείλει το όνομά της σε απλό επίμηκες όρυγμα στην βραχώδη Ν.Α πλευρά της μήκους 30μ. πλάτους 5,50μ. και ύψους 5μ.
Το δάπεδο έχει κλίση προς τη θάλασσα. Το όρυγμα αυτό είναι τεχνητό και η μελέτη του που έγινε από τον αρχαιολόγο Κ. Διαβάρα απέδειξε ότι πρόκειται για αρχαίο νεώσοικο.
Νεώσοικο ονόμαζαν οι αρχαίοι υπόστεγο φυσικό ή τεχνητό στο οποίο ανελκύοντο πλοία είτε για προστασία από τις καιρικές συνθήκες ή για επισκευές, κυρίως τους χειμερινούς μήνες κάτι δηλ. σαν το σημερινό καρνάγιο. Ο νεώσοικος της Σητείας προστατεύεται από τους Β και ΒΑ ανέμους που είναι πιο συχνοί στην βόρεια ακτή της Κρήτης.
Τα πλοία που εφυλάσσονταν ήταν μεσαίου μεγέθους.
Ο ξύλινος εξοπλισμός του νεώσοικου για την ανέλκυση και καθέλκυση έχει φυσικά καταστραφεί. Ο νεώσοικος της Σητείας είναι ο μόνος βεβαιωμένος στην Κρήτη και ο μελετητής του πιστεύει ότι θα πρέπει να χρονολογηθεί στους Ελληνιστικούς χρόνους πράγμα το οποίο επιβεβαιώθηκε πρόσφατα μετά την έναρξη συστηματικών ανασκαφικών εργασιών από τον συγγραφέα του βιβλίου αυτού στην περιοχή.

Μια ελληνιστική πόλη απλώνεται σε ολόκληρη την χερσόνησο και η αρχαιολογική σκαπάνη έχει φέρει σε φως τμήματα συνοικιών της καθώς και το ισχυρό αμυντικό της τείχος στην νότια πλευρά το οποίο προστατεύει και το νεώσοικο. Μεγάλος αριθμός από αγγεία, νομίσματα, κοσμήματα και μολύβδινα σταθμία ήρθε σε φως. Οι ανασκαφές συνεχίζονται ελπίζοντας ότι επί τέλους εντοπίστηκε η αρχαία Σητεία και πιθανώτατα η Σηταία της επιγραφής της Πραισσού.

Βρίσκονται πέρα από το σημερινό Τελωνείο σε απόσταση 150 περίπου μέτρων από την μικρή προβλήτα. Από τον ερευνητή τους αρχαιολόγο Κωστή Δαβάρα καταμετρήθηκαν δέκα σε μήκος ακτής διακοσίων μέτρων. Οι περισσότερες είναι τελείως κατεστραμμένες με ίχνη μόνο στο βράχο. Πρόκειται για σχεδόν ημικυκλικές κατασκευές στην ακτή μέσα στις οποίες διατηρούντο τα φρεσκοπιασμένα ψάρια για τα οποία οι Ρωμαίοι είχαν πραγματικό πάθος. Η μεγαλύτερη από αυτές και η πιο καλά διατηρημένη έχει σχήμα πετάλου και διαστάσεις 7Χ6,75μ.Η σημερινή θέση της ιχθυοδεξαμενής ως προς την θάλασσα επιβεβαιώνει την θεωρία ότι η Ανατολική Κρήτη έχει υποστεί μια καθίζηση που στο σημείο που είναι η δεξαμενή αυτή φτάνει το 1μ. Αυτό έχει επιβεβαιωθεί σε σχέση με την Δυτική Κρήτη που έχει ανυψωθεί, αν και γενικά η επιστήμη παραδέχεται ότι έχουμε ανύψωση της στάθμης της θάλασσας σε παγκόσμια κλίμακα.

Βρίσκεται βορειοανατολικά του χωριού Μυρσίνη και μαζί με το διπλανό ναό του Αγίου Αντωνίου και τα γύρω κτίσματα αποτέλεσαν τον οικισμό του Αγίου Αντωνίου κατά τις περιόδους της Ενετοκρατίας και της Τουρκοκρατίας. Σχετικά με τον Πύργο στο βιβλίο του Νίκου Θ. Γαρεφαλάκη, Μυρσίνη, Ιστορικά – Λαογραφικά, αναφέρονται οι παρακάτω πληροφορίες:

«Μετά την κατάληψη της Κρήτης από τους Ενετούς η περιοχή δόθηκε σε τιμαριούχους που κατά την παράδοση, […] χτίσανε πύργο με ισόγειο, αποθήκη και δύο ορόφους. Ο πύργος αυτός που αποκαλείται ακόμη από πολλούς Μυρσινιώτες «Πύργος του Κορνάρου», χρησίμεψε για κάστρο στους Ενετούς και αργότερα στους Τούρκους.»

Ίσως ο Πύργος χρησιμοποιήθηκε ως παρατηρητήριο για τη γύρω περιοχή αφού διαθέτει πολύ καλή θέα στους γύρω οδικούς άξονες και στη θάλασσα.

Για την αρχιτεκτονική του Πύργου ο Ν. Γαρεφαλάκης αναφέρει:

«Η οροφή του ισογείου του πύργου είναι θολωτή με πέτρες σφηνοειδείς καθώς και η σκάλα, ενώ των ορόφων ήταν χωμάτινη. Το ύψος του ισογείου είναι περίπου 3, 5 μ. και του κάθε ορόφου το ίδιο. Το συνολικό ύψος του πύργου μαζί με το στεφάνι των επάλξεων φτάνει τα 12 μ. και η περίμετρος της βάσης του, τα 22 μ. Από τη δυτική πλευρά υπάρχουν δύο είσοδοι. Μια για το ισόγειο και δεύτερη για τα πάνω πατώματα και τις πολεμίστρες.

Την εκκλησία μ’ όλες της τις τοιχογραφίες τη διατήρησαν οι Αγιαντωνίτες Ενετοί. Ακόμη περιφράξανε εκκλησία και πύργο με κοινό τοίχο […] Σε μικρή απόσταση νοτιοδυτικά μια πηγή έδινε μπόλικο νερό για ανθρώπους, ζώα και φυτά. […] Το νερό περνώντας από πέτρινο αυλάκι έτρεχε σε στέρνα πηλόχτιστη σοβαντισμένη με αστράκι που ίχνη του φαίνονται ακόμη σε πολλά σημεία.»

Κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας «[…] όλη η περιοχή […] έγινε ιδιοκτησία Τούρκων αγάδων. […] Τα λίγα σπίτια που υπήρχαν γύρω από τον πύργο αυξηθήκανε κατά την Τουρκοκρατία.

Στο τέλος του 18ου αιώνα έγινε αφέντης της περιοχής ο κρυφοχριστιανός Γιάννης γνωστός με το όνομα Μπραϊμης […]».

Σύμφωνα με τις διηγήσεις των ντόπιων που συγκέντρωσε ο Γαρεφαλάκης, ο Μπραϊμης βοήθησε πολλούς χριστιανούς φυγάδες κρύβοντάς τους στον Πύργο. Λέγεται ότι σε μια έφοδο από ανθρώπους του Καδή (τοπικού δικαστή για θρησκευτικά θέματα), ο Μπραϊμης έβαλε φωτιά στο εσωτερικό του ναού του Αγίου Αντωνίου για να καλύψει τις τοιχογραφίες και να αποδείξει την πίστη του στο Ισλάμ.

Κατά την Επανάσταση του 1897 οι Μυρσινιώτες αποφάσισαν να κατεδαφίσουν τον Πύργο για να αποφευχθεί η επαναχρησιμοποίηση του από τους εκδιωχθέντες Τούρκους στην περίπτωση που θα επέστρεφαν στην περιοχή. Σύμφωνα με το Ν. Γαρεφαλάκη η απόφαση υλοποιήθηκε με ανατίναξη με χρήση δυναμίτη, εξαιτίας της οποίας ο Πύργος ράγισε σε μερικά σημεία χωρίς να πέσει, αλλά πάντως δεν ξαναχρησιμοποιήθηκε. Αναφέρεται, επίσης, ότι ένα μέρος του Πύργου έπεσε από μια δυνατή βροχή το 1918 (βλ. και «Ο ναός του Αγ. Αντωνίου).

Με έγκριση της 13ης Εφορείας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων, ο γκρεμισμένος Πύργος αναστηλώθηκε το 1999 από τον Οργανισμό Ανάπτυξης Σητείας και το 2007 με πρωτοβουλία του Πολιτιστικού Συλλόγου Γυναικών Μυρσίνης έγιναν οι απαραίτητες παρεμβάσεις στον εσωτερικό χώρο, ώστε να γίνει επισκέψιμος.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Γαρεφαλάκη, Ν. Θ., Μυρσίνη, Ιστορικά - Λαογραφικά, εκδ. Προοδευτικού Συλλόγου Μυρσίνης, Σητεία, Αύγουστος 1992
Παπαδάκη, Ν. Π., Σητεία, Η πατρίδα του Μύσωνα και του Κορνάρου, οδηγός για την ιστορία, αρχαιολογία, πολιτισμό της, Β΄ έκδοση, εκδ. Δήμου Σητείας, 1989
ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ

ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΜΥΡΣΙΝΗΣ

ΙΟΥΛΙΟΣ 2009

Πρόκειται για λακκοειδείς κατασκευές γεμάτες από ειδώλια πήλινα δηλαδή αναθήματα προς τους θεούς που βρέθηκαν σε διάφορες εκσκαφές στον κινηματογράφο Μινώα και γύρω από αυτόν.
Δυστυχώς η οικοδόμηση σε παλαιότερα χρόνια στην περιοχή αυτή δεν επιτρέπει την έρευνα για τον εντοπισμό του ιερού στο οποίο οπωσδήποτε ανήκαν οι αποθέτες αυτοί.

Πάντως η ποιότητα και η ποσότητα των ευρημάτων αυτών που εκτός από ειδώλια περιλαμβάνει και ανάγλυφα πλακίδια και αγγεία, τα καθιστούν από τα καλύτερα του είδους και η μελέτη τους παρουσιάζει τεράστιο ενδιαφέρον.

Χρονολογούνται από την υπομινωϊκή ως και την αρχή της αρχαϊκής εποχής, δηλ. από το 1050-500π.χ. Φυσικά δεν υπάρχει χώρος για επίσκεψη αλλά θεωρείται το σπουδαιότερο αρχαιολογικό εύρημα της πόλεως της Σητείας.
Αντιπροσωπευτικά δείγματα των ευρημάτων μπορεί να δει κανείς στα Μουσεία του Αγίου Νικολάου και της Σητείας.

Μεταξύ Τελωνείου και ιχθυοδεξαμενών, το 1954, από πτώση στην θάλασσα λόγω τρικυμίας του αντερεισματικού τοίχου της παραλίας, αποκαλύφθηκε τμήμα του ιερού μεγάλου παλαιοχριστιανικής βασιλικής.
Ύστερα από δοκιμαστική έρευνα αποδείχτηκε ότι πρόκειται για το νότιο παστοφόριο δωμάτιο δηλ. δίπλα από την αψίδα που χρησίμευε για την φύλαξη σκευών του ναού, αμφίων κ.α. Βρέθηκε ενδιαφέρον τεμάχιο κυκλικής μαρμάρινης τράπεζας αγαπών που είναι η πρώτη που αποκαλύφθηκε στην Κρήτη.

Βρέθηκαν πρόσφατα (1978) από ανασκαφές ερείπια μικρού μεταβυζαντινού ναϊσκου διαστάσεων 6,50Χ2,50 (εσωτερικών) και γύρω από την αψίδα βρέθηκαν δύο τάφοι-ίσως ιερωμένων- οι οποίοι περιείχαν πολλές ταφές ο ένας δε είχε πάντε.

Σημαντικό ενδιαφέρον παρουσιάζει όλη η περιοχή που βρίσκεται μεταξύ Καζάρμας και Νεκροταφείου όπου υπάρχουν πολλά θεμέλια και διάφοροι τάφοι λαξευτοί στον βράχο.
Δεν έχουμε στοιχεία για την περιοχή από κείμενα εκτός από το ότι επι Ενετοκρατίας στην θέση του σημερινού νεκροταφείου της Αναλήψεως ήταν η Ενετική Μονή της Santa Maria που όπως μας λέγει ο Georola ήταν γυναικεία.