
Βυζαντινές Λιθίνες
Εικάζεται ότι ο χωριό πήρε το όνομα του από το βυζαντινό ευγενή Λουκά Λιτίνο και την οικογένεια που έστειλε ο Αλέξιος Κομνηνός το 1182 μαζί με άλλες 11 οικογένειες στην Κρήτη με σκοπό να συσφιχτούν οι δεσμοί του νησιού με την Κωνσταντινούπολη .
Σε άλλη αναφορά αναφέρετε ότι το χωριό ανάγεται στην εποχή μετά την απελευθέρωση της Κρήτης από τον Νικηφόρο Φωκά το 961 από το ζυγό των Σαρακηνών ο οικισμός κατοικήθηκε από την οικογένεια των Λίτινων (=Λιθίνες) που εγκατέστησε ο Νικηφόρος Φωκάς καί τους μοίρασε την εύφορη γη της περιοχής, ως αντάλλαγμα για τις στρατιωτικές υπηρεσίες τους.
Στη μέση του χωριού υπήρχε τριώροφος Βενετσιάνικος πύργος, που έκτισαν οι Ενετοί για να εξασφαλίσουν την επικυριαρχία τους στην περιοχή. Θεωρείται ότι ο πύργος ανήκε στην φεουδαρχική οικογένεια του Φραγκίσκου Βλάχου, καθώς οικόσημο των Βλάχων σώζεται πάνω σε τάφο στον Άγιο Αθανάσιο (κοντά στο χωριό). Όταν οι Τούρκοι κατέλαβαν την επαρχία Σητείας, βρήκαν τον πύργο σε εξαιρετική κατάσταση και τον χρησιμοποίησαν αμέσως για την επίβλεψη της περιοχής , ο πύργος καταστράφηκε ολοσχερώς από πυρκαγιά το1828.
Ο Ναός της Παναγίας των Λιθινών ανάγεται στην εποχή του 9 ου αιώνα , ενώ οι τοιχογραφίες στον 13-14ο αιώνα . Στο τέμπλο του ξεχωρίζει ή Ιερά Εικόνα της «Παναγίας των Λιθινών» του 12 ου αιώνα , πλαισιωμένη με αναρίθμητα αφιερώματα, διότι είναι πολύ θαυματουργή, και είναι αντικείμενο ευλάβειας για τους πιστούς της ευρύτερης περιοχής του Νομού Λασιθίου.
Ο ναός της Παναγίας ανήκει στον τύπο του μονόχωρου καμαροσκεπούς ναού με δύο εγκάρσια ενισχυτικά τόξα και έχει διαστάσεις 5,35 Χ 8,60 μ. Στην νότια πλευρά του προσκτίσθηκαν διαδοχικά στα νεότερα χρόνια δύο ισομήκεις ναοί. Το εσωτερικό του ναού είναι κατάγραφο από τοιχογραφίες του 14ου αι. που διατηρούνται σε ικανοποιητική κατάσταση μόνο σε λίγα σημεία. Λόγω του σχετικά μεγάλου μεγέθους του ναού, το εικονογραφικό πρόγραμμα παρουσιάζεται ιδιαίτερα εκτεταμένο με ανεπτυγμένο τόσο τον χριστολογικό κύκλο (δεκαεννέα παραστάσεις) όσο και τον θεομητορικό (οκτώ παραστάσεις). Στο δυτικό τοίχο κυριαρχεί η Δευτέρα Παρουσία. Ενδιαφέρουσες είναι επίσης και οι εξαιρετικής τέχνης εικόνες του τέμπλου αλλά και τα ένθετα εφυαλωμένα (επισμαλτωμένα) πινάκια στην νότια όψη του ναού.
Η Βυζαντινή εκκλησία του Αγίου Αθανασίου στις Λιθίνες του 15ο αι. ή και παλαιότερα μικρός μονόχωρος καμαροσκεπής μετασκευάστηκε με την προσθήκη νάρθηκα το έτος 1603 προκειμένου να φιλοξενήσει στο εσωτερικό του τον οικογενειακό τάφο του ευγενέστατου άρχοντος Βλάχου, όπως μας πληροφορεί εγχάρακτη επιγραφή.
Στο εσωτερικό του δεν διατηρείται τοιχογραφικός διάκοσμος. Εξωτερικά, στην νότια πλευρά του ναού, προσαρτήθηκε ένα ακόμη περίτεχνο ταφικό μνημείο, στοιχείο που δηλώνει ότι ο ναός διατήρησε έναν κατεξοχήν κοιμητηριακό χαρακτήρα.
Στο χαμηλότερο σημείο της κοιλάδας των Λιθινών βρίσκεται ο παλιός οικισμός Αδρόμυλοι μέσα σε πανύψηλα πλατάνια. Στον οικισμό αυτό βρέθηκαν θολωτοί και κτιστοί τάφοι .
Η βυζαντινή εκκλησία των Αγίων Αποστόλων του 9 ου αιώνα περιλαμβάνει καλοδιατηρημένες τοιχογραφίες από το 1415 που βρίσκεται στην περιοχή Ανδρομύλοι. Πρόκειται για μια μονόκλιτη εκκλησία μ'' ένα νάρθηκα στο πλάι και στη δεξιά γωνιά της.
Ο ιδιαίτερα εκτεταμένος χριστολογικός κύκλος δεκαεπτά συνολικά παραστάσεων καταλαμβάνει πλήρως το ανατολικό τμήμα της καμάρας, ενώ επεκτείνεται και στο δυτικό, όπου συνυπάρχει με τμήμα της Δευτέρας Παρουσίας η οποία προεκτείνεται στην άνω ζώνη της καμάρας από τον δυτικό τοίχο. Ενδιαφέρουσα τοιχογραφία στον νότιο τοίχο του πλάγιου χώρου περιλαμβάνει έναν μεγάλο φυλλοφόρο σταυρό καθώς και παράσταση της Σύναξης των Αρχαγγέλων.
Παλιό Σχολειό των Λίθινων που το 1963 αγόρασε ο Αγροτικός Συν/μος Λίθινων και μέχρι το 1990 ήταν αποθήκη του Συν/μου . Το 1992 συντηρήθηκε μέσω ευρωπαϊκού προγράμματος και μέχρι σήμερα είναι πνευματικό κέντρο του χωριού .
ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΝΕΩΝ ΛΙΘΙΝΩΝ
Ο Πολιτιστικός Σύλλογος Νέων Λιθινων ιδρύθηκε το έτος 1979 και έχει ως έδρα τις Λιθίνες του Δήμου Σητείας .
Από την ημέρα της ίδρυσης του έχει συμβάλει καίρια στην κοινωνική και πολιτιστική ανάπτυξη του χωρίου .
Έχει παρουσιάσει πλούσια δράση συμμετέχοντας στα πολιτιστικά δρώμενα και τις δραστηριότητες του Δήμου Σητείας . Στις Λιθινες οργανώνονται :
* Χριστουγεννιάτικες και Πρωτοχρονιάτικες εορταστικές εκδηλώσεις (Κάλαντα , κόψιμο πίτας - δώρα στα παιδιά )
* Αποκριάτικο πάρτι
* Πασχαλινές Εκδηλώσεις (Κάλαντα Λαζάρου ,βάψιμο αυγών )
* Αναβίωση του εθίμου του κλύδωνος .
* Καθαρισμοί και δεντροφυτεύεις στο χωριό .
* Θεατρικές παραστάσεις για μικρούς και μεγάλους .
* Πανηγύρι στην τοποθεσία Άγιοι Απόστολοι στις 29 Ιουνίου .
* Έκθεση βιβλίου κατά το μήνα Ιούλιο
* Συναυλία το μήνα Αύγουστο .
* Διήμερη εορταστική πανήγυρης 7&8 Σεπτεμβρίου (εορτή της Παναγίας ) Επίσης γίνονται εκθέσεις( βιβλίου ,χειροτεχνίες κ.α .)
* Διεξαγωγή του Ιωαννιδιου Δρόμου στις 8 Σεπτεμβρίου
Ο Σύλλογος λειτουργεί δανειστική βιβλιοθήκη στο πνευματικό κέντρο του χωριού .
Με έξοδα του συλλόγου έχει δημιουργηθεί γήπεδο 5x5 και αίθουσα παιχνιδιών για μικρούς
και μεγάλους στο παλιό δημοτικό σχολειό.
Επεισεις έγινε από το σύλλογο η διαμόρφωση του πάρκου και η πρόσφατη δενδροφύτευση . Έχουν τοποθετηθεί σε διάφορα σημεία του χωριού πέτρινες βρύσες , έχει δημιουργηθεί ένα μικρό παρκακι στην νότια είσοδο του χωρίου και η στάση λεωφορείων .

Ιερός Ναός Παναγίας
Κατόπιν ενεργειών της Ιεράς Μητροπόλεως Ιεραπύτνης καί Σητείας και της Ενορίας Λιθινών, ο ναός αποκαταστάθηκε εξωτερικά με επικεράμωση και αποκάλυψη των σοβάδων, ενώ καθαρίστηκαν και συντηρήθηκαν οι τοιχογραφίες από ειδικό συνεργείο. Όλες οι εργασίες έγιναν με επίβλεψη της αρμόδιας 13ης Εφορείας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων.
Στον Ναό φυλάσσονται σημαντικές φορητές εικόνες, μεταξύ των οποίων και η θαυματουργός εικόνα της Παναγίας της Οδηγήτριας διαστάσεων 103 Χ 67 εκ. η οποία χρονολογείται το δεύτερο μισό του 14ου αιώνα και συντηρήθηκε το 1995 και αποκαλύφθηκε κάτω από νεότερη επιζωγράφιση του 1714.
Θαύματα της Παναγίας
Ο μακαριστός Ιερέας Ελευθέριος Τσαγκαράκης, Εφημέριος της Ενορίας Λιθινών από το 1946 έως το 1970 και πατέρας του σημερινού Εφημερίου της Ενορίας Πρωτ. π. Αντωνίου Τσαγκαράκη, αναφέρει σε χειρόγραφες σημειώσεις του -τις οποίες κατέγραψε από την προσωπική του ιερατική διακονία στο Ναό της Παναγίας των Λιθινών αλλά και από προφορικές μαρτυρίες και παραδόσεις αυτοπτών και αυτήκοοων μαρτύρων- τα παρακάτω:
Παρά το ότι ο Ναός είναι αφιερωμένος στη Κοίμηση της Θεοτόκου, δεν γνωρίζει κανείς πως επεκράτησε από παλιά να πανηγυρίζει στην εορτή του Γενεσίου της Θεοτόκου, κατά την οποία εορτή προσέρχονται χιλιάδες πιστών. Η φήμη του Ναού και της εικόνας έχει φθάσει και έξω από τα όρια της Κρήτης, ακόμα και της ηπειρωτικής Ελλάδος, αποκαλώντας την μάλιστα «Μαύρη Παναγία των Λιθινών», αφού η παράδοση και η λαϊκή ευσέβεια των κατοίκων της περιοχής έχουν διασώσει αρκετά θαύματά της.
Από παλαιά επικρατούν παραδόσεις για την απαγόρευση διέλευσης ατόμου που διέρχεται από τον περίβολο της Εκκλησίας, μεταφέροντας κρέας ή ψάρι ωμό. Όσοι το επεχείρησαν από δυσπιστία η παράλλειψη (π. χ. τυχαία μεταφορά κρεάτων για βάπτιση), αφ'' ενός το μεταφερόμενο κρέας ή ψάρι αποσυντίθεται και σκουληκιάζει αμέσως, αφ εταίρου μάλιστα τιμωρούνται με θάνατο, τα αίτια του οποίου αδυνατούν οι γιατροί να διαπιστώσουν. Υπάρχει μάλιστα βιβλίον, στο οποίο, πριν από εκατό (100) και πλέον ετών ο τότε Ιερεύς κράτησε σημειώσεις για ένα τέτοιο γεγονός που συνέβη από την απιστία κάποιου προσώπου που επιχείρησε κάτι ανάλογο. Εκτός αυτού πέθαναν σε 19 ημέρες 42 άνθρωποι που είχαν συγγένεια η ιδιαίτερη σχέση μαζί του και ύστερα από συνεχείς Παρακλήσεις σταμάτησαν οι θανάτοι.
Μάλιστα επικρατεί και άλλη παράδοση, κατά την οποία απαγορεύται η εσοδος στο Ναό που βρίσκεται η εικόνα της Θεοτόκου, αλλά και η διέλευση έξω απ αὐτόν, του Ιερέως η όποιου άλλου μετείχε στην εξόδιο ακολουθία του νεκρού κατά την ημέρα αυτή.
Επί Τουρκοκρατίας ενώ διερχόταν έξω από την Εκκλησία Οθωμανός άπιστος κτύπησε με το όπλο του όταν πυροβόλησε πάνω σε εντοιχισμένη λεκάνη, πολλές των οποίων έχουν εντοιχισθεί από την εξωτερική νότια πλευρά της Εκκλησίας με διαφόρους εγχρώμους παραστάσεις εντός και μεγάλης αρχαιολογικής αξίας από τότε που κτίσθηκε. Και ενώ η σφαίρα κτύπησε το εσωτερικό της λεκάνης, όπου είναι εμφανής και σήμερα ακόμα η ζημία την οποία προκάλεσε, γύρισε με εξοστρακισμό και κτύπησε τον ίδιο στο μάτι του με αποτέλεσμα να καταστραφεί τελείως ο οφθαλμός του. Αμέσως μετανόησε και βαπτίσθηκε Χριστιανός αλλά και ολόκληρη η οικογένεια του έγιναν καλοί Χριστιανοί. Μάλιστα ήταν ο κύριος εορταστής κατά την ημέρα της πανηγύρεως, έως ότου απέθανε.
Το έτος 1945 ο Νικόλαος Τσαγκαράκης από τον Χανδρά, σε ηλικία μόλις 3 ετών, αρρώστησε από τη φοβερά αρρώστεια της πολυμυελίτιδος. Μάλιστα ήταν σοβαρότατης μορφής, σε τέτοιο βαθμό ώστε όλοι οι Ιατροί της επαρχίας τον είχαν ξεγραμμένο από την ζωή. Ύστερα από παντελή παραλυσία 40 ημερών και κατόπιν μεταβάσεως του παιδιού από τους γονείς του στο Ναό, με το πέρας της Θείας Λειτουργίας και της Παράκλησης ιατρεύθηκε επιτόπου μπροστά στην εικόνα και σήμερα χαίρει άκρας υγείας και μάλιστα είναι Πλοίαρχος. Στο ίδιο πρόσωπο συνέβη και δεύτερο θαύμα περίπου το έτος 1967, ενώ ταξίδευε από Ιαπωνία προς Αμερική. Ύστερα από σφοδρή θαλασσοταραχή στο μέσο του ειρηνικού ωκεανού το πλοίο κόπηκε στα δύο και μοιράστηκε. Ο Νικ. Τσαγκαράκης για δεκατέσσερα (14) ολόκληρα μερόνυκτα ναυαγός επέδειξε θαυμαστή ψυχραιμία –μάλιστα ήταν ο μοναδικός που κατάφερε να κοιμηθεί τη διάρκεια του ναυαγίου- και ενίσχυε τα υπόλοιπα μέλη του πλοίου, γιατί όπως ο ίδιος διηγήθηκε αργότερα στους συγχωριανούς του, είχε τη σιγουριά ότι τον προστάτευε η Παναγία του χωριού του, αφού είχε μαζί του μαζί του φυλακτό από την Παναγία τη «Λιθινιώτισσα». Δεν πτοήθηκε καθόλου και μετά από δύο εβδομάδες πάλης με τα κύμματα και τα στοιχεία της φύσεως ανασύρθηκε ζωντανός, φθάνοντας μάλιστα και στον προρισμό του.
Το 1958 η Κωνσταντίνα Μαυρίδου από τη Ζάκυνθο, ενώ η επιστήμη της Ιατρικής είχε διαγράψει κάθε πιθανότητα αποκαταστάσεώς της από την ανίατη ασθένειά της είδε σε όραμα μία μαυροφορεμένη γυναίκα που την κάλεσε στο «σπίτι» της για να την κάνει καλά. Και ενώ δεν είχε βγει ποτέ από το νησί της, ξεκίνησε με βεβαιότητα ότι η «μαυροφερεμένη» θα την οδηγούσε να ακολουθήσει τη διαδρομή Ζάκυνθος-Πάτρα-Αθήνα-Κρήτη. Πράγματι η Θεοτόκος καθοδήγησε τα βήματά της και ήλθε στο Ναό της Παναγίας Λιθινών και αμέσως ιάθηκε και στη συνέχεια εγκαταστάθηκε στην Αθήνα, χαίροντας άκρας υγείας.
Στις 2 Οκτωβρίου 1958, ενώ τελούνταν Παράκληση υπέρ ξένων προσκυνητών η εικόνα της Θεοτόκου άρχισε να δακρύζει συνεχώς και στο τέλος από το στόμα και τη μύτη έβγαινε αίμα, που για αρκετό χρόνο τα ίχνη του ήταν εμφανή σε σημείο που καθημερινά προσερχόταν εκατοντάδες πιστοί για να δουν και να δοξολογήσουν το όνομα της Θεοτόκου. Μάλιστα, το παραπάνω θαύμα περίτρανα επιβεβαιώνεται από το γεγονός ότι όταν η θαυματουργή εικόνα συντηρήθηκε και καθαρίστηκε από την αρμόδια αρχαιολογική υπηρεσία της 13ης Ε.Β.Α. το έτος 1995 -και παρότι ήταν επιζωγραφισμένη και αφαιρέθηκε όλος ο μπογιάς- το αίμα παρέμενε πάνω στο ξύλο της εικόνας.
Ακόμα, το 1962, την παραμονή της εορτής (7 Σεπτεμβρίου), κατά την ώρα της Παρακλήσεως. παιδί που ήταν εκ γενετής παράλυτο που το είχαν φέρει από άλλο χωριό ιάθηκε και περπάτησε μπροστά στην ιστορική εικόνα της Παναγίας και σήμερα χαίρει άκρας υγείας.
Αξίζει επίσης να αναφερθεί και το θαύμα που επιτελέσθηκε στον μακαριστό Αρχιμανδρίτη Εμμανουήλ Μυλωνάκη το έτος 1913-1914, το οποίο μαρτυρεί ο Γεώργιος Περάκης του Ιωάννου, κάτοικος Ποταμιών Δράμας, και επιβεβαίωσε ο αείμνηστος Αρχιερατικός Επίτροπος Σητείας με γραπτή επιστολή του στις 25.1.1980 προς τον νυν Εφημέριο Λιθινών, βάσει και της μαρτυρίας της μητέρας του και άλλων συγγενών.
Σε βρεφική ηλικία 9 έως 10 μηνών προσεβλήθη από βαρειά τυφοειδή ασθένεια, για την οποία ο Ιατρός Καραβελάκης δεν έδωσε ελπίδα ζωής, όταν επισκέφθηκε το άρρωστο τότε παιδί και του έκανε μία ένεση. Όσο περνούσε η ώρα η κατάσταση χειροτέρευε και όλοι οι συγγενείς με δάκρυα περιμέναμε το μοιραίο μέσα στη νύκτα. Του έβρεχαν τα χείλη με βαμβάκι, αλλά το στόμα δεν άνοιγε πια. Πλησιάζε η χαραυγή όταν ακούστηκε το κτύπημα της καμπάνας της θαυματουργού Παναγίας. Όλοι γονάτισαν και έκαναν Παράκληση στην Παναγία και το παιδί παρέμενε σε αφασία. Μετά του έριξαν νερό κρύο από το σταμνί στο κεφάλι και δεν πέρασε ένα λεπτό και το βρέφος άνοιξε τα μάτιά του. Το πήραν αγκαλιά και το πήγαν δίπλα στην κατσίκα. Μόλις την είδε άρχισε να γελά και όλοι συνειδητοποίησαν ότι είχε συμβεί θαύμα της μεγαλόχαρης και το ετοιμοθάνατο παιδί αναστήθηκε.
Βέβαια, μέχρι τις μέρες μας συμβαίνουν αναρίθμητα θαύματα, πολλά από τα οποία αγνοούμε, αφού όποιος με πραγματική πίστη επικαλεσθεί τη χάρη και τη μεσιτεία της Υπεραγίας Θεοτόκου θα λάβει την ίαση και την βοήθειά της.

Αγροτικός Συνεταιρισμός Λιθινών
ΤΚ 72059 ΛΙΘΙΝΕΣ ΣΗΤΕΙΑΣ ΚΡΗΤΗ Τηλ 2843031351, aslithinon@gmail.com
Βασικές δραστηριότητες του Συνεταιρισμού μας είναι
Η επεξεργασία ελαιοκάρπου και παραγωγή ελαιολάδου
Η Εμπορία ελαιολάδου
Ο Αγροτικός Συνεταιρισμός Λιθινων ιδρύθηκε το έτος 1944. Σήμερα στη δύναμή του έχει περίπου 300 μέλη . Το πρώτο ελαιουργείο λειτούργησε το 1949 και ήταν με πιεστήρια οι παραγωγοί έπαιρναν το λάδι στο σπίτι τους , αργότερα το 1975 εκσυγχρονίστηκε με φυγοκεντρικο decanter και έγινε προσθήκη αποθηκευτικού χώρου με εγκατάσταση δεξαμενών ελαιολάδου .
Σήμερα ο Συν/σμός διαθέτει νέο σύγχρονο ελαιοτριβείο με μηχανήματα φυγοκεντρικού τύπου δυναμικότητας 10.000 Kg ελαιολάδου ανά ημέρα , τα οποία είναι εγκατεστημένα σε σύγχρονες κτιριακές εγκαταστάσεις εμβαδού 1.000 τμ. (κατασκευή 2008 ). Ακόμα διαθέτει αποθηκευτικό χώρο ελαιολάδου από ανοξείδωτες δεξαμενές ελαιολάδου 600 τόνων. Το ελαιόλαδο που παράγουμε είναι όλο αρίστης ποιότητας, ανήκει στην ποιοτική κατηγορία του «εξαιρετικού παρθένου» με οξύτητα σχεδόν πάντα μικρότερη από το 0,5. Η μέση ετήσια παραγωγή του Συνεταιρισμού μας είναι περίπου 500.000 kg εξαιρετικό παρθένο ελαιόλαδο. Το ελαιοτριβείο του Συνεταιρισμού έχει πιστοποιηθεί κατά τα πρότυπα ISO 9001:2001 και HACCP (ISO 22000:2005). Επίσης έχει πιστοποιήσει για άλεση βιολογικού ελαιολάδου .Στο ελαιοτριβείο του Συνεταιρισμού ο ελαιόκαρπος κάθε παραγωγού επεξεργάζεται μεμονωμένα και αλέθεται αυθημερόν μετά το μάζεμά του.
Οι ελαιοπαραγωγοί του Αγροτικού Συνεταιρισμού Λιθινών εφαρμόζουν ολοκληρωμένη διαχείριση Ελαιοκαλλιέργειας της ΕΑΣ Σητείας , με απόλυτο σεβασμό στην παράδοση και την πράσινη ανάπτυξη, έχοντας δυνατούς συμμάχους στην προσπάθειά τους για τη παραγωγή του καλύτερου ελαιολάδου , το μικροκλίμα του τόπου μας ( ήπιους χειμώνες , ζεστά και ξηρά καλοκαίρια ) .Μα πάνω από όλα κινούνται από το πάθος τους για ποιότητα και την δέσμευσή τους ότι κάθε σταγόνα από το λάδι που βγαίνει με ψυχρή έκθλιψη από το ελαιοτριβείο μας λίγες μόνο ώρες μετά την περισυλλογή , γεμάτο από τις πιο υψηλές διατροφικές αξίες, θα έχει σταθερά την καλύτερη γεύση κάθε χρόνο. Απόλυτα αφιερωμένοι στην καλλιέργεια και στη φροντίδα των δένδρων τους, της ποικιλίας Κορωνέικη είναι περήφανοι γι'' αυτό που μπορούν να χαρίσουν σε όλο τον κόσμο. Ένα μοναδικά ισορροπημένο, υψηλής ποιότητας, αρωματικό και φρουτώδες ελαιόλαδο.
